سفارادی ها و اشکنازی ها
 

سفارادی ها و اشکنازی ها


مقدمه:

در زمان تدوين تلمود (قرن 43 عبري - حدود 1500 سال پيش) كشور بابِل - قسمتهايي از عراق امروزي- مركز اصلي يهوديان به شمار مي‌‌رفت. شهرهاي «سورا» و «پومبديتا» به علت وجود دانشگاههاي علوم ديني (يشيوا) در آنها از معروفيت خاصي برخوردار بودند و همه یهودیان براي آموزش تورات و يافتن پاسخ پرسشهاي ديني خود به اين مراكز مراجعه مي‌‌كردند. همزمان با پايان تدوين تلمود، پادشاهان ساساني كه آن هنگام حاكم بابل نيز بودند، آزاديهاي يهوديان را محدود ساخته، دانشگا‌‌ههاي آنها را تعطيل كردند.
پس از چندی، با ظهور اسلام، مسلمانان با شكست پادشاهان ساساني، بر بابِل نيز چيره شدند. براي يهودياني كه در قلمرو اعراب مي‌‌زيستند، دوره جديدي از آزادي آغاز شد. حكام مسلمان به مراتب روشنفكرتر از رهبران مسيحي يا زرتشتي آن زمان بودند و يهوديان تحت تسلط مسلمانان در صلح وصفا زندگي مي‌‌كردند. هواي تازة آرامش و آزادي براي يهوديان بابل به جريان درآمد و دانشگاههاي «سورا» و «پومبديتا » دوباره گشوده شده، يك‌‌بار ديگر بابل، مركز آموزش تورات و علوم ديني براي تمام يهوديان جهان شد. گرچه يهوديان موظف به پرداخت مالياتي به نام «جَزيه» به مسلمانان بودند، براي خود سازمان منظم و دادگاههاي ويژه‌‌اي داشته، به صورت يك جامعه آزاد يهودي در آنجا مي‌‌زيستند.
در اين دوران، دانشگاههاي «سورا» و «پومبديتا» بيش از دوره‌‌هاي گذشته در زندگي يهوديان اهميت يافته و رؤساي آنها داراي لقب «گائون» يا علامه و نابغه بودند و نيز مقام و منصب «رُوش گالوتا» يا «رئيس يهوديان پراكنده در جهان»، مانند سابق شكوهمند و با عظمت شد. در حالي كه روش گالوتا به امور اداري و سياسي يهوديان رسيدگي مي‌‌كرد، گئونيم به امور فرهنگي و ديني مي‌‌پرداختند. اما در بيشتر موارد، گئونيم از حيث تأثير و نفوذ كلام بر روش گالوتا برتري داشتند. گائونِ شهرِ سورا، سرپرست تمام امور مذهبي يهوديان بود. همچنين هر چند ماه يك‌‌بار جلساتي متشكل از دانشمندان مناطق مختلف با رياست گائون تشكيل مي‌‌شد كه در آنجا بخشهايي از تلمود مورد بحث قرار مي‌‌گرفت. يهوديان از تمام كشورها به گائون نامه نوشته، و درباره مسائل مذهبي و فتواهاي شرعي سؤال مي‌‌كردند. شماري از اين پرسش و پاسخها تا امروز محفوظ مانده‌‌اند كه داراي اهميت بسياري هستند؛ زيرا اين نامه‌ها بسياري از مسائل ديني را كه از زمان امورائيم تا آن روزگار مطرح شده بودند، روشن مي‌‌سازند.
گئونيم آنچنان مهم و مشهور بودند كه يك دورة 500 ساله (4800 - 4300 عبري) به عصر گئونيم معروف شده است.
پس از مرگ راو سعديا (از بزرگترين و معروفترين گئونيم است كه در مصر زاده شد )، دانشگاه سورا، درخشندگي و عظمت خود را از دست داد و به‌‌تدريج، زندگي اجتماعي يهوديان بابل به علت فشار حكام جديد، رو به زوال ‌رفت، تا اينكه در پايان قرن 48 عبري، ديگر دانشگاهي براي آنها نماند و به‌‌تدريج، مركز رهبري يهوديان از آسيا به اروپا و به كشور اسپانيا منتقل شد.
يهوديان مدتها پيش از زوال دانشگاه سورا، در اسپانيا سكني گزيده بودند، به گونه‌‌اي كه در حدود سال 4700 عبري سرزمين اسپانيا مركز تجمع و زندگي آنها شد. پس از سقوط بابل و تعطيلي مراكز علوم ديني يهود، بيشتر يهوديان آن ديار به اسپانيا روي آوردند و در نتيجه، فرهنگ و مكتب دانشمندان بابل نيز به اسپانيا منتقل شد. آنها در آنجا شاهد آزادي، صلح و آرامشي شدند كه يهوديان در اسپانيا و تحت تسلط مسلمانان از آن برخوردار بودند.
با سقوط بابل به نام يك مركز مهم، ارتباط منظم دانشمندان علوم ديني به سبب پراكندگي در ميان كشورهاي اسلامي ‌‌و مسيحي از بين رفت. اين امر باعث شد تا در مورد برخي از مسائل جديد و اجراي شماري از آداب و رسوم1، بين علما اختلاف نظرهايي پديد آيد كه آغازي براي تقسيم‌‌بندي يهوديان به دو گروه «سِفارادي» (پيرو علماي اسپانيا) و «اَشْكِنازي» (پيرو علماي آلمان) شد.

1- سفارادی ها
سفارادی ها(Heb. MyVrps sing. yVrps Sephardi) از تیره یهودیانی هستند که تا قبل از واقعه اخراج سال 1492 م. در اسپانیا یا پرتقال می زیستند. واژه سفارادی به عنوان غلط مصطلح به یهودیان غیر اشکنازی نیز اطلاق می گردد. کلمه سفاراد در عهد عتیق ( عوبدیا فصل 1 آیه 20) در اشاره به سرزمین قدیم اسپانیا ذکر شده است. روایاتی حضور یهودیان در اسپانیا را به دوران حکومت سلیمان عقب می برند، اما در هر حال یهودیان در این سرزمین اقامتی دیرینه داشته اند. یهودیان از زمان حاکمیت مسیحیت در اروپا و اسپانیا، همواره متحمل آزار و تبعیض دینی می شدند، تا آن که در سال 711 م. با تسخیر اسپانیا توسط اعراب مسلمان، وضعیت بهتر شد و علاوه بر آن، یهودیان اسپانیا توانستند با مرکزیت مذهبی دنیای یهود آن زمان یعنی بابل و عراق ارتباط برقرار سازند و به تبع این ارتباطات، آداب و رسوم دینی آنان را نیز پذیرا شوند. فضای تقریبا آزاد در اوایل حکومت عربی – اسلامی، «دوره طلایی» را برای یهودیان اسپانیا به همراه آورد، دوره ای که بزرگان دینی یهود در آن درخشیدند، کسانی چون حسدای بن شپروت ( مشاور خلیفه)، شموئل هناگید ( مشاور سیاسی ، شاعر و فقیه)، مشه ابن عزرا ( شاعر)، شلومو ابن گابیرول ( شاعر و فیلسوف)، یهودا هلوی ( شاعر و فیلسوف)، و بالاتر از همه، موسی بن میمون معروف به هارامبام یا موسای دوم یهود ( پزشک، فیلسوف و فقیه).
با شروع آزار و ایذای حکومت اسلامی - عربی الموحدین در سال 1148 م.، یهودیان به مناطق
مسیحی نشین اسپانیا مهاجرت کردند تا آن که پس از بازپس گیری اسپانیا توسط حکومت مسیحی، یهودیان دوباره در تمام آن کشور پراکنده شدند. در سال 1391 م.، جامعه یهودیان اسپانیا در پی فشار حکومت مسیحی و جریان تفتیش عقاید کلیسا(Inquisition) برای تغییر دین اجباری به مسیحیت، دچار اضمحلال و از هم گسیختگی شد. در نهایت، در سال 1492م. حکم اخراج یهودیانی که از پذیرش مسیحیت سرباز می زدند صادر شد ( و ظاهرا طبق قانون تا سال 1968م. نیز به قوت خود باقی ماند). سفارادی ها بیشتر به شمال آفریقا، ایتالیا و بخصوص ترکیه ( که سلطان بایزید دوم آنها را به گرمی پذیرفت) مهاجرت کردند. در این زمان، دیاسپورای اسپانیایی شکل گرفت، که از آن به «تبعید در تبعید» یاد می شد، زیرا آنها علاوه بر تبعید از سرزمین مقدس، از موطن خود – اسپانیا – نیز رانده شدند.
با گذشت حدود یک قرن از این واقعه، شاخه دیگری از سفارادی ها با عنوان «مارانو» ها شکل گرفت. مارانو ها، یهودیانی به ظاهر مسیحی بودند که به تدریج از اسپانیا به پرتقال (که خطر تفتیش عقاید کمتر بود) مهاجرت کردند. در این مقطع، ایشان از نظر جمعیتی افزایش یافتند و متعاقب آن، قدرت پیدا کردند که نقاب مسیحیت خود را کنار زده و به عنوان یهودی، به زندگی اجتماعی خود ادامه دهند. در همین ایام بود که هلند از اسپانیا استقلال یافت و آمستردام، به مرکز مارانو ها تبدیل شد و یهودیان پرتقال بطور عمده ( در قرن 17 م.) به آن مکان مهاجرت کردند و کنیساها و مراکز آموزش دینی متعددی تاسیس نمودند. رفته رفته، گروه هایی از سفارادی ها به بریتانیا و آمریکا (ی جنوبی) و نیز به مناطق غربی اروپا مهاجرت کردند.
***
2- اشکنازی ها
اشکناز (zniQa) در معنای اولیه خود، به مناطق متراکم یهودی نشین شمال غربی اروپا به ویژه حواشی رود راین اطلاق می شود. در معنای دیگر، یهودیان آلمان و فرانسه ( و بعدها در لیتوانی و لهستان) یا اعقاب آنها مورد اشاره واژه اشکنازی هستند. نخستین نشانه های تقسیم بندی اولیه یهودیان اشکنازی به قرن 14 م. بازمی گردد، بطوری که یکی از نویسندگان یهودی متولد غرب آلمان ( وفات در 1327م.) درباره زندگی خود در تولدو Toledo (اسپانیا) نوشته است: « من طبق روش آنها ( سفارادی ها) غذا نمی خورم، بلکه طبق رسم خود و اجدادم و علمای اشکناز عمل می کنم، که آنها (قوانین) تورات را از اجداشان در زمان ویرانی معبد مقدس به ارث بردند. همانگونه که رسم اجداد و معلمان ما در فرانسه برتر از رسم های( اجداد و معلمان ) ساکنان این سرزمین ها ( سفارادی ها) است» .
با مهاجرت اشکنازی ها از غرب به شرق اروپا در قرون 15 و16 م.، کشورهایی مانند لیتوانی و لهستان به مرکز ثقل اشکنازی تبدیل شدند.
طی قرون وسطی (1000 تا 1492 م.) یهودیان اسپانیا (سفارادی ها) نقش اصلی و فعال را در جهان یهود بازی
می کردند و حداقل نیمی از جمعیت یهودی جهان را تشکیل می دادند. اما از اواسط قرن 17م.، اکثریت جمعیتی و اهمیت دینی از سفارادی ها به اشکنازی ها منتقل شد. قتل عام یهودیان در لهستان (Chmielnicki در سال 1648م.)، موجب پراکنش اشکنازی ها به سراسر اروپای غربی شد و پس از چند نسل، آنها از سفارادی های آن سرزمین ها بیشتر و قوی تر شدند. در اواخر قرن 19م.، در اثر آزار یهودیان در روسیه، جمعیت عظیمی از اشکنازی ها از اروپای شرقی به سایر نقاط جهان مهاجرت کردند، بطوری که اکثریت جمعیتی یهودی را در اروپا، استرالیا، افریقای جنوبی، ایالات متحده امریکا و اسرائیل کسب کردند. در این زمان، جمعیت سفارادی تنها درشمال آفریقا ، ایتالیا، خاورمیانه و مناطقی پراکنده در آسیا حائز اکثریت بود. قبل از هولوکاست و جنگ جهانی دوم، 90 درصد جمعیت یهودیان جهان اشکنازی بودند (از میان 5/16 میلیون یهودی، 15 میلیون اشکنازی بودند و مابقی 5/1 میلیون نفر را سفارادی ها و غیر اشکنازی ها تشکیل می دادند). واقعه قتل عام یهودیان اروپا ( هولوکاست)، موجب کاهش شدید جمعیت اشکنازی های این قاره شد. با منزوی شدن یهودیان روسیه از جهان یهود، ایالات متحده امریکا به مرکز اصلی یهودیان اشکنازی تبدیل گشت.
***

3- آداب و رسوم دینی
سفارادی ها و اشکنازی ها ، مبنای اعتقاد و رفتار دینی خود را تورات و تلمود می دانند. اما در جزئیات اجرای برخی احکام دینی، گاه برداشت ها و نظریات متفاوتی دارند. هر دو گروه در احکام شرعی خود ، امروزه مطابق کتاب چهار جلدی «شولحان عاروخ» که چکیده قوانین کاربردی تلمودی و فتاوای علمای یهودی و نوشته ربی یوسف کارو (مشهور به ماران) در حدود 500 سال پیش است، عمل می کنند. اما ربی یوسف کارو، خود سفارادی بود و گاه فتاوای علمای اشکنازی با مندرجات وی در شولحان عاروخ متفاوت بود. لذا دانشمندی بنام ربی مشه ایسرلیش (یا ایسرلیس مشهور به مورام) تبصره هایی مطابق عقاید اشکنازی به مجموعه احکام شولحان عاروخ اضافه کرد و اشکنازی ها در استفاده از این مجموعه فقهی، در موارد اختلاف نظر با سفارادی ها، به نظریات ربی مشه ایسرلیش استناد می کنند.
در مقایسه تفاوت نظرات فقهی سفارادی ها و اشکنازی ها، مشاهده می شود که عموما (با در نظر داشتن موارد استثنا)، دیدگاههای سفارادی ها از وسعت نظر، جامعیت، سهل گیری و انعطاف پذیری بیشتری برخوردار است. صرفنظر از مقاطع سخت آزار و تعقیب اعتقادی یهودیان اسپانیا، سفارادی ها در فضایی به مراتب آرام تر و روشنفکرانه تر می زیستند و ارتباطات اجتماعی و بین المللی آنها گسترده تر بود. لذا در تصمیم گیری های فقهی و استخراج جزئیات احکام دینی، فراتر از منابع ثابت تورات و تلمود می اندیشیدند. اما علمای اشکنازی، بسیار اصولگرا و مقید به فضای ثابت کتاب مقدس و تلمود بودند.
***

4- روابط دو گروه
روابط بین دو گروه سفارادی و اشکنازی در مقاطع مختلف زمانی و بر حسب فرهنگ محیطی، متغیر بوده است. به عنوان مثال، در قدیم در هلند و فرانسه، جماعت های سفارادی، اشکنازی ها را از عضویت در جامعه خود محروم می کردند. اما در ایتالیا، هر دو گروه با یکدیگر بدون مشکل می زیستند. در قرن های 17 و 18 م. با ورود اشکنازی ها به اورشلیم، روابط ایشان با سفارادی ها در زمینه های اقتصادی با تنش مواجه شد. در ابتدای قرن 19م.، تلاش های اشکنازی ها برای به رسمیت شناختن جماعت اشکنازی در اورشلیم توسط مسئولان حکومت ترکیه ( عثمانی) مورد حمایت سفارادی ها قرار گرفت. امروزه این تفاوت رفتار مذهبی در اسرائیل تثبیت شده و دو مرجع اعظم دینی این دو گروه را رهبری می کنند.
***

5- نمونه هایی از تفاوت های رفتار دینی سفارادی ها و اشکنازی ها
 

 

سفارادی ها

اشکنازی ها

1

تفاوت جزئی در متن تفیلاها

2

نحوه اجرای تفیلا ها و مراسم در کنیسا

3

تفاوت در جزئیات معاینات پس از شحیطا (ذبح)

4

نحوه بستن تفیلین

5

گفتن براخای تفیلین تنها بر دست

گفتن 2 براخای تفیلین بر دست و سر

6

 

پوشیدن طلیت بزرگ تنها مختص مردان متاهل

7

قاب و جلد چوبی یا فلزی ویژه تومار تورات

پوشش پارچه ای تومار تورات

8

اعراب گذاری متفاوت تلاوت (نواهای) تورات

9

تفاوت در قرائت برخی هفطاراها

10

پوشش موی زن متاهل

استفاده از موی مصنوعی برای زن متاهل (طبق نظر برخی علمای اشکنازی)

11

 

پذیرش حکم تک همسری مردان یهودی (تقانای ربی گرشوم بن یهودا)

12

 

تلفظ صدای O بجای AA (قامص)

13

 

تفاوت در تلفظ برخی حروف به ویژه , بصورت th

14

 

منع استفاده از برنج در پسح

15

کاهنان هر روز در تفیلای صبح، جماعت را برکت می کنند

کاهنان فقط در روز کیپور (و برخی مناسبتها) جماعت را برکت می کنند

16

یکپارچگی اسمی رفتار مذهبی (ارتدوکس)

تقسیم بندی رفتارهای دینی (ارتدوکس، محافظه کار، اصلاح طلب یا رفورم و . . .)

17

تقدم براخا بر فریضه در روشن کردن شمع شبات

تقدم فریضه بر براخا در روشن کردن شمع شبات

18

میشنای آووت در 6 هفته از پسح تا شاووعوت خوانده می شود

میشنای آووت در 40 روز توبه از اول ماه الول تا یوم کیپور خوانده می شود

19

 

مراسم شرعی عقد در فضای باز (زیر آسمان) انجام می شود

20

تومار تورات قبل از تلاوت به معرض دید گزارده می شود

تومار تورات پس از تلاوت به معرض دید گزارده می شود

21

جزئیات شرعی کتابت حروف تومار تورات ( و سایر دستنوشته های شرعی) متفاوتند

22

چیدمان کنیسا متفاوت است

23

 

 

24

 

 

آرش آبایی

 

-
 


همچنین مقالات دیگر را بخوانید :
 


 مجموعه های سایت
7DORIM

 

واژه های اسطوره ای
واژه کلیمی
کتوبا
کتوبا در سیر تاریخ
طرح های متفاوت کتوبا
قدرت حرف ט  ( تت )
قدرت حرف ח  (خت)
قدرت حرف ז (زئین)
قدرت حرف ו
قدرت حرف ה
قدرت حرف ד
قدرت حرف ג (گیمل)
قدرت حرف ב ( بت )
قدرت حرف א ( آلف )
بریت میلا
تلمود
یائین
شوفار
شبات
تفیلین
استخراج تقویم عبری
نحوه استخراج اوقات شرعی تفیلاها
منورا
بيت المقدس
مزوزا
کبالا
سفیروت یا صفات ملکوتی
گاه شمار یا تقویم
هفطارا
عدد هفت
عدد ده و نقش آن در فرهنگ یهود
گزینه های عدد «ده» در باورهای یهود
تورات و گزینه های دیگر عدد «10»
حروف عبری و نقش آنها در فرهنگ یهود
ریمونیم
بررسی الهیات شر در یهود
ستاره ماغن داوید
سفارادی ها و اشکنازی ها
سير شكل گيري و تدوين احكام در يهود
صیصیت
شفا بخشی در یهود
شاهین توراه
فارسيهود میراث یهودیان ایران
کسوف -نمایش قدرت الهی
-

تصاویر Visions
انطباق لحظه ها Calendar
تاریخ و فرهنگ  Culture
باع بهشت GanEden
درباره ما About Us
تماس با ما Contact Us
پاناروما ( سراسرنما) Panaroma

 

زیر مجموعه های
 تاریخ و فرهنگ
:
ARTICLE  مقالات
MOADIM  مناسبتها
PUBLICATIONS   کتب منتشر شده
LINKS  دیگر سایتها

Colloquial  گویشهای اصیل  
 

صفحه اول     صفحه مرجع  



در
FaceBook با 7Dorim

ارتباط برقرار کنید

 

 


 

مجموعه مقالات در حال گسترش می باشد.